Cách đây ít lâu, Liên đoàn Bóng chuyền châu Á tổ chức lễ trao giải lần đầu tiên, và một tin tức đã khiến người hâm mộ Trung Quốc dậy sóng. Ông lão 90 tuổi người Trung Quốc Ngụy Kỷ Trung nhận giải Thành tựu trọn đời, lại còn được chính Chủ tịch Liên đoàn Bóng chuyền châu Á trao riêng. Tin tức truyền về trong nước, khu bình luận lập tức náo loạn, không ít người hâm mộ đập bàn chửi: người mang tiếng "kẻ ác của làng thể thao" suốt ba mươi năm, dựa vào đâu mà nhận giải này?
Nhiều người lấy thành tích trên sân của Lang Bình, Trần Trung Hòa ra so với giải thưởng này, thực ra ngay từ gốc rễ đã hiểu sai logic xét giải. Giải này không dành cho các huấn luyện viên, vận động viên giành huy chương vàng, bản chất của nó là một giải hòa bình trong lĩnh vực thể thao, thứ được công nhận không phải là thắng bao nhiêu trên sân, mà là công lao dựng sân khấu, làm cầu nối. Ngụy Kỷ Trung nhận giải này là vì mấy chục năm ông làm cầu nối trong giới bóng chuyền châu Á, giúp thể thao Trung Quốc phá vỡ sự cô lập quốc tế, gây dựng nên cả nền tảng phát triển của bóng chuyền châu Á.
Mấy chục năm trước, thể thao Trung Quốc từng bị cô lập lâu dài trên đấu trường quốc tế, nhiều vị trí quốc tế chúng ta không có tiếng nói, muốn thi đấu cũng không có đường. Ngụy Kỷ Trung biết ngoại ngữ, quanh năm bôn ba giữa các liên đoàn bóng chuyền các nước châu Á, điều hòa mâu thuẫn giữa các khu vực, các quốc gia khác nhau, hóa giải sự đối lập vùng miền trong giới. Dù là các nước nhỏ ở châu Á hay chúng ta, đều nhờ sự dàn xếp của ông mà khai thông được kênh giao lưu cho các giải đấu xuyên quốc gia.
Thể thao vốn là ngoại giao nhân dân, không cần súng đạn, không cần ký văn bản, đánh vài trận, cầu thủ qua lại giao lưu, hiềm khích có thể tan đi quá nửa. Thời ông làm Chủ tịch Liên đoàn Bóng chuyền châu Á và Liên đoàn Bóng chuyền Quốc tế, rất nhiều liên đoàn bóng chuyền của các nước nhỏ ở châu Á mới xây dựng được bộ máy tổ chức hoàn chỉnh, chính thức khai thông kênh giao lưu. Logic của giải thưởng này giống hệt giải Nobel Hòa bình, chỉ là sân khấu được đổi sang bàn đàm phán của thể thao quốc tế.
Người hâm mộ nhìn nhân vật thể thao chỉ quan tâm thắng thua, còn các tổ chức thể thao quốc tế khi xét giải lại đặt hợp tác liên khu vực, xây dựng nền tảng ngành, đóng góp ngoại giao thể thao lên hàng đầu, đây hoàn toàn là hai đường đua khác nhau. Lang Bình nhận vinh dự trong lĩnh vực huấn luyện thi đấu, dựa vào việc dẫn dắt đội giành huy chương vàng. Ngụy Kỷ Trung nhận vinh dự về ngoại giao thể thao và xây dựng ngành, dựa vào việc dựng nền tảng thúc đẩy hợp tác, hai chuyện không hề mâu thuẫn.
Nói gì cũng phải nói cả hai mặt, công lao làm ngoại giao thể thao năm xưa của Ngụy Kỷ Trung là thật, nhưng những lần về già ông vượt quyền can thiệp vào đội tuyển trong nước ở những thời điểm then chốt cũng thực sự không thể tẩy trắng. Công là công, sai là sai, không thể vì có đóng góp lớn mà xem nhẹ những chấn động mà ông đã gây ra cho mấy đội tuyển át chủ bài năm đó.
Điều khiến người hâm mộ lâu năm ấm ức nhất chính là chuyện của Trần Trung Hòa. Tại Olympic Athens 2004, Trần Trung Hòa dẫn dắt đội bóng chuyền nữ bị dẫn 0-2 rồi gỡ liền ba set, lội ngược dòng trước Nga để giành huy chương vàng, đây là lần đầu tiên sau hai mươi năm bóng chuyền nữ Trung Quốc trở lại đỉnh cao Olympic. Kết quả Olympic Bắc Kinh 2008 giành huy chương đồng, thành tích này vốn đã đủ đẹp, vậy mà Ngụy Kỷ Trung đứng ra nói thẳng rằng ông ấy chiến thuật bảo thủ, nên thay máu mới.
Năm 2009, Trần Trung Hòa từ chức, Thái Bân tiếp quản, sang năm sau ở trận chung kết Giải vô địch châu Á, bóng chuyền nữ Trung Quốc thua Thái Lan, sau đó rơi vào giai đoạn sa sút kéo dài mấy năm. Trần Trung Hòa từ một huấn luyện viên bồi tập từng bước vươn lên, còn từng làm bạn tập cho Lang Bình, hiểu rõ từng người trong đội bóng chuyền nữ, vậy mà chỉ một chữ "bảo thủ" đã phủ nhận ông, ai nhìn thấy mà không bực?
Những năm sau đó bóng chuyền nữ khó khăn đến mức nào: Giải vô địch thế giới 2010 xếp thứ mười, tứ kết Olympic London 2012 thua Nhật Bản, lỡ hẹn top 4. Người hâm mộ chịu đựng gần mười năm, cho đến năm 2013 khi Lang Bình tái xuất, đội bóng mới dần hồi phục.
Chuyện của Lang Bình cũng đủ khiến người ta khó chịu. Năm đó Lang Bình không gia hạn hợp đồng với Liên đoàn Bóng chuyền Mỹ, có phóng viên hỏi Ngụy Kỷ Trung liệu Lang Bình có về nước huấn luyện không, ông nói thẳng thể chế Trung Quốc không phù hợp với bà, bà không thể quay về. Kết quả năm 2013, bóng chuyền nữ rơi xuống đáy, Liên đoàn Bóng chuyền hết lòng mời Lang Bình về nước, và Lang Bình thực sự đã nhận lấy mớ hỗn độn ấy.
Chuyện sau đó mọi người đều biết: năm 2015 vô địch World Cup, năm 2016 giành huy chương vàng Olympic Rio, Lang Bình đưa bóng chuyền nữ Trung Quốc trở lại đỉnh cao thế giới. Sau chức vô địch ở Rio, Lang Bình còn đặc biệt lên khán đài bắt tay vợ chồng Ngụy Kỷ Trung và cùng hát quốc ca, khung cảnh vi diệu khó tả. Ngụy Kỷ Trung sau đó giải thích rằng năm xưa ông phản đối là vì sức khỏe của Lang Bình, sợ bà quá mệt, nhưng lời này thực sự không mấy ai tin, mớ hỗn độn trong mấy năm bóng chuyền nữ sa sút ấy, ai sẽ chịu trách nhiệm đây?
Gây chú ý nhất vẫn là chuyện của Lưu Quốc Lương, lần này không chỉ là nói suông nữa. Năm 2017, đội tuyển bóng bàn Trung Quốc đột ngột cải cách, không còn đặt chức tổng huấn luyện viên và huấn luyện viên trưởng, Lưu Quốc Lương bề ngoài được thăng chức nhưng thực chất bị giáng xuống làm Phó Chủ tịch Hiệp hội Bóng bàn, thực tế bị tước quyền chỉ đạo tuyến đầu. Ba ngày sau tại giải Thành Đô Mở rộng, Mã Long, Hứa Hân, Phàn Chấn Đông cùng các huấn luyện viên trực tiếp đồng loạt bỏ giải, rõ ràng là để đòi lẽ công bằng cho Lưu Quốc Lương, cả làng bóng bàn thế giới đều chấn động.
Lúc này Ngụy Kỷ Trung đứng ra công khai ủng hộ cải cách, còn tuyên bố "tại sao đến giờ vẫn chưa xử phạt", mũi dùi nhắm thẳng vào các tay vợt bỏ giải, rõ ràng là đổ thêm dầu vào lửa. Khi đó đội tuyển bóng bàn Trung Quốc vừa xảy ra chuyện của Khổng Lệnh Huy, lòng người vốn đã dao động, ông khuấy thêm một phen khiến tình hình càng rối ren. Sau đó Liên đoàn Bóng bàn Quốc tế thực sự phạt ba tay vợt chủ lực mỗi người hai vạn đô la Mỹ, hai năm đó đội tuyển bóng bàn Trung Quốc quả thực chao đảo, Tomokazu Harimoto và Mima Ito của Nhật Bản nhân cơ hội nổi lên, dồn đội tuyển Trung Quốc vào thế khó, mãi đến cuối năm 2018 khi Lưu Quốc Lương chính thức trở lại làm Chủ tịch Hiệp hội Bóng bàn, đội tuyển mới ổn định lại.
Đọc đến đây chắc không ít người sẽ nói: anh định tẩy trắng cho Ngụy Kỷ Trung à? Đừng vội, chúng ta nói rõ ràng ra, Ngụy Kỷ Trung vốn là người có cả công lẫn tội. Ông sinh năm 1936 tại Thượng Hải, tốt nghiệp chuyên ngành văn học Pháp Đại học Nam Kinh, thời đại học là chủ lực đội bóng chuyền của trường, còn từng vào đội tuyển tỉnh Giang Tô, nhưng điểm sáng trong cuộc đời ông chưa bao giờ nằm trên sân đấu, mà nằm trên bàn đàm phán quốc tế.
Năm đó khi Trung Quốc trở lại đại gia đình Olympic, từ thập niên bảy mươi ông đã theo bôn ba đàm phán, sau này Bắc Kinh xin đăng cai Olympic thành công, ông tham gia suốt cả quá trình, còn làm Tổng thư ký Ủy ban Olympic Trung Quốc suốt mười hai năm, là người Trung Quốc đầu tiên trở thành chủ tịch một tổ chức thể thao quốc tế đơn môn, và cũng được gọi là cha đẻ của ngành công nghiệp thể thao Trung Quốc.
Nói một câu công bằng, thể thao Trung Quốc có được tiếng nói trong các tổ chức quốc tế, có thể tổ chức thành công Olympic Bắc Kinh 2008, thực sự không thể thiếu công lao nửa đời bôn ba dàn xếp của ông. Giải Thành tựu trọn đời của Liên đoàn Bóng chuyền châu Á vốn được trao cho những đóng góp của ông trong xây dựng ngành và ngoại giao thể thao, ông và các huấn luyện viên tuyến đầu vốn không cùng một đường đua.
Đây chính là điểm mâu thuẫn nhất ở Ngụy Kỷ Trung: ông đã cống hiến hơn nửa đời người cho ngoại giao thể thao Trung Quốc, là một công thần đích thực. Nhưng những lần ông vượt quyền chỉ trỏ vào các đội tuyển chuyên nghiệp tuyến đầu trong nước cũng thực sự đã làm tổn thương người khác, làm lỡ việc. Công lao là thật, tranh cãi cũng là thật, hai điều này tách thế nào cũng không tách ra được.
Giờ đây Ngụy Kỷ Trung đã 90 tuổi, từ lâu đã rút khỏi vị trí ra quyết định tuyến đầu, cuộc sống cũng đã trở về yên bình, thỉnh thoảng nói đôi câu về các sự kiện thể thao nóng, tầm ảnh hưởng cũng sớm không còn như xưa, nhưng người hâm mộ vẫn thỉnh thoảng lôi chuyện cũ ra chửi vài câu. Thực ra cũng có thể hiểu cảm xúc của người hâm mộ, trong lòng người hâm mộ Trung Quốc, thể thao không chỉ là kinh doanh, mà là tình cảm khắc sâu trong xương tủy.
Những giọt nước mắt trong đêm lội ngược dòng ở Athens, sự kiên trì của đội tuyển bóng bàn khi bênh vực Lưu Quốc Lương, đều là ký ức thanh xuân của mấy thế hệ, ai động đến những huấn luyện viên công thần mà mọi người công nhận chính là chạm vào sợi dây cứng rắn nhất trong lòng người hâm mộ. Thể thao Trung Quốc đi được đến ngày hôm nay, vốn là nhờ những người khác nhau làm những việc khác nhau.
Vấn đề của Ngụy Kỷ Trung chưa bao giờ là ông thích nói, mà là ông luôn ở những thời điểm then chốt nhất, dùng tư duy hành chính để bình luận chuyện của lĩnh vực chuyên môn, chuyên chọn lúc đội tuyển chao đảo để lên tiếng, như vậy chẳng phải là hoàn toàn gây thêm rối sao? Công là công, tội là tội, nói rõ ra mới nhìn thấu được một con người.
Thể thao Trung Quốc cần thêm nhiều người chuyên môn am hiểu nghề như Trần Trung Hòa, Lang Bình, Lưu Quốc Lương, cũng cần những bậc tiền bối nói năng có chừng mực, hiểu ranh giới. Có những lời nói đúng thời điểm là tầm nhìn xa, nói sai thời điểm thì chỉ là gây rối. Nay ông đã 90 tuổi và nhận giải Thành tựu trọn đời, bạn thấy cả đời ông công lớn hơn hay tội lớn hơn?
Tài liệu tham khảo: Báo Thể thao Trung Quốc, bình luận công và tội của các nhân vật thể thao
